Narcistische trekken bij hoogbegaafden

Als je jezelf herkent in de kenmerken van hoogbegaafdheid ~ uitzonderlijke begaafdheid, dan nodig ik je in deze blog graag uit om eens HEEL eerlijk naar jezelf te kijken. Diepe, rauwe introspectie. We gaan eens duiken tot in de diepste diepte van onze schaduwkant. Als we naar het licht willen, is er geen andere optie dan diep naar onze schaduwkanten te kijken.

Soorten narcisme

De laatste jaren wordt er steeds meer bekend omtrent dynamieken van narcisme. Zo wordt er steeds meer geschreven over verschillende vormen van narcisme. Zo spreekt men bijvoorbeeld van openlijk narcisme (in het Engels 'overt') en van verdoken narcisme (in het Engels 'passive aggressive'). Bij openlijk narcisme denken we aan de persoon die overduidelijk erg zelfingenomen is. Je zou dit de extraverte variant kunnen noemen. Bij verdoken narcisme kan er een meer verdoken component zijn, eerder introvert. Voor deze laatste variant is er overigens meestal een bepaalde vorm van intelligentie nodig.

Verder is er in mijn beleving een verschil tussen ongezond narcisme en toxisch narcisme. Hét grote verschil is dat de persoon met toxisch narcisme niet in staat is om aan zelfreflectie te doen. Dat kan overigens neurologisch (in de hersenen) en genetisch bepaald zijn. In die zin kan ik compassie hiervoor opbrengen, met goed behoud van eigen grenzen.

Narcisme bij de ander en onszelf

De laatste jaren rijzen de narcisme coaches als paddestoelen uit de grond, vooral in de US. Mensen die toxisch narcistisch gedrag vertonen, kunnen erg manipulatief zijn en kunnen voor veel verwarring en leed zorgen bij de ander. In die optiek kan ik alleen maar ondersteunen dat er steeds meer bewustwording komt omtrent toxisch narcistische dynamieken.

Naar mijn mening wordt er echter té weinig gesproken over ongezonde narcistische kenmerken bij ieder van ons. We leven in een maatschappij waar er veel narcisme heerst. Wanneer we zijn opgegroeid in een dysfunctionele omgeving - en laat ons wel wezen onze huidige Westerse maatschappij is al disfunctioneel op zichzelf - dan is de kans reëel dat we kenmerken van narcisme vertonen.

Het kan dan ook erg de moeite lonen om deze kant bij onszelf te durven aanzien. Aanzien ~ ons ervan bewust worden zodat we het kunnen helen. Want 1 ding is zeker : we vallen als volwassenen enkel 'ten prooi' aan toxisch narcistisch misbruik als we zelf nog ongeheelde wondes vertonen. Zodra deze wondes steeds meer geheeld zijn, gaan we toxisch narcistisch gedrag bij de ander veel sneller bespeuren én gezonde grenzen stellen.

Komt narcisme vaak voor?

Zoals ik hierboven al schreef: ja, narcisme komt heel veel voor binnen onze Westerse maatschappij zowel openlijk als verdoken, zowel ongezond als toxisch. Studies zijn het er niet altijd over eens of iemand geboren wordt met narcistische kenmerken ('nature') of dat deze aangeleerd/aangemeten worden door bijvoorbeeld opvoeding, de maatschappij ('nurture').

In mijn optiek kunnen we maar beter voorzichtig zijn met zwart-wit uitspraken en dingen vanuit een breed perspectief bekijken. Zo kan narcisme genetisch bepaald zijn, neurologisch al dan niet versterkt door omgevingsfactoren.

Mogelijke oorzaken van narcistische kenmerken bij hoogbegaafde volwassenen

In mijn begeleidingen merk ik dat hoogbegaafde volwassenen die disfunctioneel zijn opgegroeid vaak kenmerken van ongezond narcistisch gedrag vertonen. Ik schrijf hier 'ongezond' narcistisch. Ik ben tot op heden nog niemand in begeleiding tegengekomen die 'toxisch' narcistisch gedrag vertoonde. Logisch ook. Iemand die toxisch narcistisch gedrag vertoont, gaat zelden begeleiding volgen.  

Het is begrijpelijk dat hoogbegaafden die disfunctioneel zijn opgegroeid deze kenmerken vertonen. Narcistisch gedrag komt voort uit een diep, vaak existentieel, gevoel van onzekerheid, van leegte. Als je disfunctioneel bent opgegroeid, als je ouders niet of onvoldoende emotioneel beschikbaar waren voor jou, dan is de kans groot dat je onveilig gehecht bent. Onveilige hechting kan een diep gevoel van 'ik doe er niet toe', 'ik word niet graag gezien' met zich meebrengen.

Door het extreem gevoelige zenuwstelsel van hoogbegaafden komen gevoelens extra sterk binnen. Het lijkt alsof wij traumatische ervaringen ~ traumatisch opgroeien extra sterk opnemen. Datzelfde geldt overigens voor hoogsensitieve personen.

Het gevolg kan zijn dat we ons zo ontzettend miskend voelen dat we - op zijn zachtst gezegd - ongepast gedrag gaan vertonen. We hebben de neiging om de anderen en de maatschappij de schuld van alles te geven. We voelen ons comfortabel in de slachtoffer- of de aanklagersrol (cfr dramadriehoek). 

Bovendien zijn er de laatste jaren ook steeds meer studies over de werking van de hersenen bij mensen die ongepast gedrag vertonen. Die hersenen blijken effectief anders gestructureerd te zijn, ook in de gebieden waarin zich bijvoorbeeld de emotieregulatie bevindt.

Onbegrip vanuit de maatschappij en misdiagnosticering

Verdere miskenning kan opgelopen worden door extreem onbegrip vanuit onze Westerse maatschappij én door misdiagnosticering. Onze maatschappij wordt geregeerd vanuit 'normaal' en 'abnormaal'. Bij 'abnormaal' wordt er naar de DSM of ICD gegrepen en gekeken aan welke 'stoornis' je lijdt. Als hoogbegaafde kunnen we vanuit neurotypische standaarden 'abnormaal' gedrag vertonen. Als wij vervolgens in de hulpverlening terecht komen bij iemand die zich strikt vasthoudt aan diagnoses uit de DSM of ICD en/of die geen kennis heeft van hoogbegaafdheid, dan ligt misdiagnosticering op de loer. De kans is dan reëel dat de hulpverlener een 'typisch' DSM of ICD-etiket gaat toekennen dat niet passend is: resultaat: nog meer gevoelens van onbegrip bij de persoon die zich herkent in hoogbegaafdheid ~ die voelt dat de opgekleefde diagnose niet klopt.

Narcisme bij hoogbegaafdheid - narcisme bij hoogbegaafden - Social Balance

Pleasegedrag en rebellie zijn niet voedend voor onze ziel

Disfunctioneel opgroeien kan ontzettend pijnlijk zijn. In een ideale wereld zou ieder kindje veilig gehecht zijn, uit een warm nest komen én volledig geaccepteerd worden in zijn of haar 'Zijn'. De realiteit is helaas vaak anders.

Als hoogbegaafde weten we als geen ander dat er een ander wereldbeeld mogelijk is. Dat het wél anders kan. Gevolg kan zijn dat we gaan rebelleren, dat we ons gaan verzetten. We begrijpen er immers niks meer van. We gaan in de weerstand.

Een andere optie is dat we pleasegedrag gaan vertonen. Of we nu gaan pleasen of overdreven weerstand gaan bieden, beide mechanismes zijn niet voedend voor onze ziel. Bij pleasen geven we een stukje van onze ziel weg aan de ander. Bij rebelleren bestaat de kans dat we ons gaan vereenzelvigen met onze rebellenstatus waardoor een gevoel van afscheiding bestaat, wat dan weer tot existentiële depressies kan leiden. Ook niet bepaald voedend voor onze ziel. Een existentiële depressie vertoont vele gelijkenissen met een 'dark night of the soul' zoals dat in spirituele kringen wordt genoemd.

Pleasen kan ook een vorm van narcisme zijn

Vaak wordt bij narcistisch gedrag gedacht aan 'aanvallend' gedrag, de extraverte vorm. Iemand die echter extreem pleasegedrag vertoont, vertoont in zekere zin ook een (milde) vorm van narcisme. Iemand is zich vaak pleasegedrag gaan aanmeten omdat hij/zij zich onzeker voelt. Pleasen kan voor een gevoel van eigenwaarde zorgen. 'Als ik alles voor jou doe, zie jij mij graag'. Een ongezonde dynamiek is dat. 

Als je meer wil lezen over dynamieken van people please gedrag kan dat hier:

Gevolgen van people please gedrag

Zelf-introspectie bij hoogbegaafden

Tijd om nu eens iets positief te benadrukken. Het is immers niet allemaal kommer en kwel.
Als cognitief hoogbegaafde volwassenen hebben we een grote troef: ons vermogen om te analyseren. Net zoals we de hele wereld analyseren, hebben we ook vaak de neiging om onszelf te analyseren. Die zelf-analyse is onze kracht. Door die zelf-analyse kunnen we ongezond narcistisch gedrag bij onszelf herkennen zodat we ook in de mogelijkheid zijn om dat ongezonde, gewonde, kinderlijke gedrag te keren naar gezond, geheeld, volwassen gedrag.

Het vraagt moed

Eerlijk is eerlijk, het kost moeite om toe te geven van jezelf dat je narcistische kenmerken vertoont. Ik heb daar zelf ook moeite mee gehad. En soms nog steeds. Tot voor kort had ik het overigens niet in de gaten. Mijn ogen zijn opengegaan toen mijn moeder vorig jaar (in 2019) tegen mij zei 'jij hebt mij heel vaak een minderwaardigheidsgevoel gegeven' en 'je vertoont narcistisch gedrag'. Eerst was ik immens kwaad toen ze dat zei. Hoe haalde ze het in haar hoofd om zoiets te zeggen? In mijn ogen was zij de narcist, niet ik. 

Tot ik heel diep naar mijn schaduwkant ging kijken. Heel diep. Mijn moeder had ergens een punt. Gezien alle (extreem) disfunctionele dynamieken binnen ons gezin is het overigens niet verwonderlijk dat onze gezinsleden ongezonde kenmerken van narcisme vertoonden. Alles liep daar zo ontzettend scheef (incest, alcoholverslaving, emotioneel misbruik). Het zou eerder verwonderlijk zijn, moest iedereen in ons gezin volledig gezond gedrag vertoond hebben.

Dit gezegd zijnde: we zijn nooit verantwoordelijk voor wat er met ons gebeurd is, wel hoe we ermee omgaan. Dat geldt dus ook voor mensen die (ontzettend) disfunctioneel zijn opgegroeid, inclusief mezelf.

Hoe kan je sporen van narcistisch gedrag ~ ongeheeld trauma bij jezelf herkennen?

Onderstaand heb ik een poging gewaagd om een opsomming te maken van kenmerken die kunnen wijzen op ongezond narcistisch gedrag bij hoogbegaafden. Allicht is deze opsomming van kenmerken/gedragingen niet volledig of 'heilig makend'. Er is nog maar heel weinig - misschien zelfs geen - onderzoek gedaan naar narcisme bij hoogbegaafde volwassenen die disfunctioneel zijn opgegroeid.

Ik zou je willen uitnodigen om dit lijstje/deze kenmerken te overlopen als een hulpmiddel om aan diepe zelfreflectie te doen 💚 Het is een lijst die duidt op een vorm van narcisme die geheeld kan worden. Absoluut. Op voorwaarde dat er voldoende bereidheid is om deze ongezonde dynamieken te keren. Dat vraagt veel moed en veel introspectie. Als je je herkent in hoogbegaafdheid ben je allicht een moedig persoon. Durf je nu ook de introspectie aan?

Het uur van de waarheid ~ zelf-analyse

Hier gaan we dan. De boodschap is om écht eerlijk te zijn naar jezelf toe: 

  1. ik kan me arrogant gedragen ~ 'zie je wel dat ik gelijk had?'
  2. niemand begrijpt mij ~ waarom doen de anderen geen moeite om mij te begrijpen?
  3. ik geef anderen de schuld voor mijn gevoel van miskenning
  4. ik heb de neiging anderen te verwijten/misprijzen voor hun 'onkunde'
  5. onder het mom van 'strategie' kan ik mij manipulatief gedragen
  6. ik heb de neiging om anderen uit te lachen
  7. ik kan heel slecht kritiek verdragen
  8. ik vind meestal dat ik gelijk heb
  9. ik kan mij extreem gekwetst voelen door de ander ~ 'hoe durft hij/zij?'
  10. vele likes/volgers op social media geven mij een goed gevoel
  11. ik kick erop dat iemand mij prijst voor mijn 'helpersgedrag'
  12. ik kick erop dat iemand mij prijst voor mijn kennis
  13. ik vertel wel eens 'leugentjes om bestwil'
  14. het lijkt wel of ik omringd ben door narcisten
  15. ze hebben mij al eens narcistisch genoemd - 'wat denkt die wel?'
  16. ik ben extreem perfectionistisch en/of vertoon manische controledrang
  17. ik geniet ervan om mij op te stellen als Mr of Mrs Charming
  18. ik ben zelf vatbaar voor charme-offensieven

Weet dat er geen 'slechte score' is. Bovendien kan het de moeite lonen om dit lijstje op verschillende momenten te overlopen. Vaak is het aanvinken van zo'n lijstje een momentopname. Dat is overigens ook de reden dat ik geen fan ben van IQ-testen. Dat zijn momentopnames.

Hoe ga je verder als je een hoge score hebt behaald?

Als we ons bewust zijn van ons persoonlijke al dan niet onwenselijk gedrag, is het aan ieder van ons om te bepalen of we verantwoordelijkheid voor eigen gedrag gaan opnemen of niet. Die keuze is volledig aan ons. 

Zoals steeds beginnen helingsprocessen met bewustwording. Dus: als je voor jezelf kan toegeven dat je score best wel hoog is, heb je sowieso alweer een stapje verder gezet in heling 💚 Je hebt in elk geval veel moed getoond.

Wees nu vooral mild voor jezelf, maar durf gelijk ook toe te geven dat er nog werk aan de traumahelingswinkel is.

Als je graag aan de slag wil met het doorbreken van ongepast gedrag ~ met het helen van traumawondes én sjamanisme resoneert met jou, dan kan je bij Social Balance hiervoor terecht. Meer info omtrent shamanic healing kan je hier vinden:

Traumaheling via sjamanisme